Czas i świętowanie. Opoczyńskie – fotografia folkloru i obrzędów

Rok, który miał swój porządek

„Czas i świętowanie. Opoczyńskie” to album poświęcony dorocznym zwyczajom, obrzędom i wierzeniom regionu, zarówno tym, które nadal funkcjonują, jak i tym, które z czasem zanikły albo zmieniły swoją formę. Punktem wyjścia jest rytm roku: kolejne pory roku, święta kościelne, prace gospodarskie i momenty, w których codzienność ustępowała miejsca świętowaniu.

Publikacja pokazuje również fragmenty nadal żywych obrzędów odtworzonych podczas specjalnie przygotowanych sesji zdjęciowych z udziałem mieszkańców regionu. W projekt zaangażowały się Koła Gospodyń Wiejskich, mieszkańcy poszczególnych sołectw, ich rodziny, sołtysi i wolontariusze.

Dla mnie była to fotograficzna opowieść nie tylko o folklorze, ale przede wszystkim o czasie. O tym, jak przez wiele pokoleń rok dzielił się na okres pracy i odpoczynku, mroku i światła, święta i codzienności.

Rok ma swój rytm

Dawny kalendarz wsi był mocno związany z naturą. Pory roku, długość dnia, siew, zbiory i święta tworzyły jeden system. Zima oznaczała czas prac domowych i odpoczynku ziemi, wiosna początek kolejnego cyklu, lato najbardziej intensywną pracę, a jesień zbiory i przygotowanie do kolejnej zimy.

Album dzieli tę opowieść na cztery główne części: Czas mroku, Czas światła, Czas codzienności i pracy oraz Czas zabawy i odpoczynku.

Gospodyni pisze kredą K+M+B na drzwiach domu

Czas mroku

Gdy dzień stawał się coraz krótszy

Jesień i zima kończyły okres najważniejszych prac polowych. Dni stawały się krótsze, życie przenosiło się do domów, a długie wieczory wypełniały wspólna praca, spotkania, opowieści i śpiew.

To czas związany z pamięcią o zmarłych, andrzejkowymi wróżbami, adwentem, Wigilią, Bożym Narodzeniem i ostatkami. W symbolice tych miesięcy szczególne znaczenie miały ogień i światło: płomień znicza, wigilijna świeca, gromnica czy światło poprzedzające nadejście wiosny.

W albumie ta część roku pokazana jest przez obrzędy i religijność, ale również przez zwykłe życie. Po świętach wracała praca: młócenie zboża, darcie pierza, przędzenie lnu i wełny. Zima nie była więc czasem bezczynności, tylko innym rytmem pracy.

Figura Matki Boskiej w oknie przystrojonym kwiatami z bibuły

Czas światła

Powrót wiosny i nowego cyklu

Wraz z wydłużającym się dniem zaczynała się kolejna część roku. Wielki Post, Niedziela Palmowa, Wielki Tydzień i Wielkanoc prowadziły od zimowego wyciszenia do ponownego otwarcia świata na wiosnę.

W tej części roku szczególnego znaczenia nabierała woda jako symbol oczyszczenia, ale równie ważne były rośliny, światło i obrzędy związane z odradzającą się przyrodą. Po Wielkanocy przychodziły Zielone Świątki, majówki przy kapliczkach, procesje Bożego Ciała i sobótki związane z letnim przesileniem.

To jeden z najbardziej widowiskowych fragmentów albumu, ale również moment przejścia. Po wiosennym świętowaniu świat wracał do codziennego rytmu, a ludzie przygotowywali się do najintensywniejszej pracy w roku.

Siewca z płóciennym workiem rozsiewa ziarno na polu

Czas codzienności i pracy

Między sianokosem a wykopkami

Folklor nie składa się tylko ze świąt i barwnych obrzędów. Znacznie większą część życia wsi stanowiła zwykła praca. Album pokazuje wiosenne sianokosy, żniwa, młócenie zboża, dożynki, jesienny siew, wypiek chleba oraz wykopki i przechowywanie ziemniaków.

Właśnie ta część była dla mnie szczególnie ciekawa fotograficznie. Praca ma własny rytm, gesty i narzędzia, które powtarzały się przez kolejne pokolenia. Część z tych czynności wygląda dziś zupełnie inaczej albo niemal całkowicie zniknęła, ale nadal pozostaje ważnym fragmentem pamięci regionu.

Muzykant z akordeonem w stroju opoczyńskim

Czas zabawy i odpoczynku

Po pracy przychodził czas spotkania

Życie wsi nie kończyło się na pracy i religijnych uroczystościach. Ważne były również zabawa, spotkania i wspólne spędzanie czasu. Album pokazuje dawne zwyczaje związane z zabawą, zdobienie wnętrz, jedzenie, odpusty, jarmarki i pielgrzymki, ale też rzeczy znacznie bardziej codzienne: przędzenie, robótki ręczne, darcie pierza, przygotowywanie lnu, pranie czy wspólne kiszenie kapusty.

Granica między pracą a spotkaniem była często płynna. Wspólne zajęcia były jednocześnie okazją do rozmów, śpiewania, opowieści i przekazywania wiedzy młodszym.

Świat, którego nie dało się całkowicie kontrolować

Dawna kultura wsi łączyła religijność z obserwacją natury, dawnymi wierzeniami i praktykami, którym przypisywano możliwość wpływania na przyszłość. Obrzędy miały zapewniać dobre plony, zdrowie i powodzenie albo chronić przed chorobami i klęskami.

Z czasem wiele z tych praktyk straciło pierwotne znaczenie. Niektóre całkowicie zanikły, inne przetrwały jako zabawa lub widowisko. Dobrym przykładem są andrzejkowe wróżby, które dawniej miały realnie przepowiadać przyszłość, a dziś funkcjonują przede wszystkim jako element zabawy.

Podobny charakter miały obserwacje pogody, słońca, księżyca i zachowania zwierząt. To był sposób porządkowania świata i szukania odpowiedzi tam, gdzie człowiek nie miał żadnej pewności.

Ludzie, dzięki którym tradycja nadal działa

Jedną z najważniejszych części całego projektu były Koła Gospodyń Wiejskich. To ich członkinie i członkowie pomagali przygotowywać sesje, stroje, potrawy, dekoracje i odtwarzane obrzędy. Bez zaangażowania mieszkańców wielu fotografii w tym albumie po prostu nie udałoby się zrobić.

Końcowa część publikacji prezentuje historie kół z 25 miejscowości gminy Opoczno, między innymi Adamowa, Bielowic, Dzielnej, Januszewic, Karwic, Kraśnicy, Modrzewia, Sobawin, Sitowej i Wygnanowa.

Ich działalność nie ogranicza się do uczestnictwa w lokalnych wydarzeniach. Organizują dożynki i spotkania, przygotowują regionalne potrawy, tworzą rękodzieło, prowadzą zespoły śpiewacze i pracują z dziećmi. Koło w Sobawinach organizuje między innymi tradycyjne „pograjki”, wykonuje pająki i kwiaty z bibuły oraz angażuje młodzież w poznawanie lokalnego folkloru.