„Zainspiruj się. Opoczyńskie” to projekt poświęcony twórcom ludowym i tradycyjnemu rękodziełu ziemi opoczyńskiej. Publikacja powstała z inicjatywy Gminy Opoczno przy współpracy z Muzeum Regionalnym w Opocznie i pokazuje ludzi, którzy nadal zajmują się tkactwem, haftem, wycinankarstwem, pisankarstwem, rzeźbą i tworzeniem tradycyjnych ozdób z bibuły. Ważnym tematem albumu jest nie tylko sama sztuka ludowa, ale też sposób, w jaki umiejętności i wzory są przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Najciekawsze było dla mnie właśnie to, że za każdą z tych dziedzin stoją konkretni ludzie i rodzinne historie. W wielu przypadkach dzieci i wnuki uczą się od matek i babć, kontynuując techniki obecne w tych samych rodzinach od dziesięcioleci. Album pokazuje więc folklor nie jako zamknięty rozdział historii, ale jako coś, co nadal funkcjonuje, zmienia się i jest przekazywane dalej. Historie Bożeny Dulnikiewicz czy Gabrieli Rzepki dobrze pokazują tę ciągłość tradycji w kolejnych pokoleniach.
W publikacji znalazły się sylwetki twórców z Opoczna i wielu okolicznych miejscowości, między innymi Bielowic, Wygnanowa, Dzielnej, Libiszowa, Bukowca Opoczyńskiego czy Kraśnicy. Szczególne miejsce zajmują Bielowice, gdzie tradycje ludowe są wyjątkowo silne i skupiają się wokół kilku rodzin twórczych.
Opoczyńska sztuka ludowa ma kilka bardzo charakterystycznych dziedzin, które przez lata rozwijały się równolegle i często spotykały w tych samych rodzinach. W albumie pojawiają się zarówno techniki związane ze strojem i tkaniną, jak i papierem, drewnem czy dekoracją wnętrz. Wiele z tych umiejętności było przekazywanych bezpośrednio z pokolenia na pokolenie.
Tkactwo należy do najstarszych i najbardziej charakterystycznych dziedzin opoczyńskiej sztuki ludowej. Pasiaki, kraciaki i tkaniny wełniane powstawały z materiałów przygotowywanych lokalnie, przede wszystkim lnu i wełny. Z czasem coraz większe znaczenie zyskała intensywna kolorystyka, która dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów stroju opoczyńskiego.
W Opoczyńskiem haftowanie nazywano „wysywaniem”. Haft zdobił przede wszystkim kobiece i męskie koszule oraz elementy wyposażenia wnętrz. Najstarsze wzory były proste i geometryczne, później pojawiały się coraz częściej motywy roślinne, a jednym z najbardziej charakterystycznych stał się haft krzyżykowy.
Wycinanki służyły do dekorowania izb, świętych obrazów, okien i drzwi. W regionie powstawały między innymi firanki, kwadraty, rózgi, ziela i papierowe serca. Charakterystyczne są intensywne kolory, ażurowe formy oraz bardzo precyzyjne cięcie.
Pająki to tradycyjne dekoracje wnętrz wykonywane ze słomy, bibuły, papieru, wełny, grochu czy fasoli. W Opoczyńskiem występowały różne odmiany: kuliste, tarczowe, promieniste, świecznikowe i ostrosłupowe. Ich konstrukcja potrafi być bardzo prosta albo zaskakująco rozbudowana.
Opoczyńskie pisanki wykonywane są tradycyjnie techniką batikową. Wzór nanosi się woskiem, a następnie jajko jest barwione. Motywy mogą być geometryczne, roślinne, zwierzęce i figuralne, a część z nich ma własne lokalne nazwy, przekazywane razem z techniką wykonania.
Kolorowe kwiaty i ozdoby z bibuły wykorzystywano do dekorowania domowych ołtarzyków, pająków, palm wielkanocnych, wieńców dożynkowych, wesel i przydrożnych kapliczek. To jedna z najbardziej barwnych dziedzin lokalnego rękodzieła, w której dużo miejsca pozostaje na indywidualny styl twórcy.
Najstarsza rzeźba ludowa regionu była silnie związana z tematyką religijną: Chrystusem Frasobliwym, świętymi i przydrożnymi kapliczkami. Z czasem pojawiły się także sceny z życia wsi i postacie świeckie. Rzeźby wykonywano najczęściej w drewnie lipowym, często uzupełniając je barwną polichromią.
Wycinanki z bibuły, symetryczne, bez szkicu.
Koronki klockowe. Hafty na bluzkach. Tkane zapaski.
Każdy element stroju niesie historię pól i łąk.
I gest rąk, które to tworzyły. Od pokoleń.
Z pamięci. Bez instrukcji.
Blisko siedemdziesiąt artystek i artystów.
Dla których sztuka ludowa jest całym życiem.
I świadectwem regionalnej tożsamości.
Różny wiek, różne wsie, różne techniki.
Ten sam szacunek do tradycji.
„Opoczyńskie pasiaste wzory tkanin i kwiatowe dekoracje z bibuły wszyscy doskonale znamy ze strojów Zespołu Pieśni i Tańca Mazowsze, który przyjeżdżał do Opoczna ćwiczyć choreografie i zaopatrywać się w stroje u lokalnych twórców."
Sztuka ludowa jest całym życiem.
Nie eksponatem, codzienną praktyką.
Wracam z pełną kartą pamięci.
I z głową pełną kolorów, wzorów, twarzy.
Których nie można zapomnieć.
Kuchnia regionu opowiedziana przez ludzi, przepisy i fotografię.
Zobacz projekt →
Obrzędy, praca, święta i codzienne życie regionu dokumentowane przez fotografię.
Zobacz projekt →
Portrety twórców ludowych ziemi piotrkowskiej i opoczyńskiej.
Zobacz projekt →